Buluğ çağı ile menopoz arasındaki yaşlarda yumurtalıklarda her ay bir yumurta gelişimi olur. Bu yumurtaların overlerde sırayla olması şart değildir. Yumurta follikül adı verilen bir sıvının içinde olgunlaşır. Bu sıvı dolu yapıyı ultrason ile görmek ve izlemek mümkündür. Bu sıvı dolu yapı ovulasyon (yumurtlama) ile adetin 13. günü civarında çatlar ve yumurta tüp adı verilen kanallara atılır. Geride kalan boş follikül Korpus Luteum (sarı cisim) adını alır. Bazen içi boşalmış bir durumda, bazende içindeki sıvı ile dolu kistik yapı halinde görülür.

Yumurtalık Kistlerinin Sebepleri Nelerdir?

Bilinen en önemli nedeni hormonal düzensizliktir. Hormonlara bağlı olarak foliküllerin çatlayamaması ya da büyümeye devam etmesinin yanında geçirilmiş over enfeksiyonları ve çok fazla radyasyona maruz kalmak da over kistine sebep olabilir.

Yumurtalık Kistlerinin Belirtileri Nelerdir?

Çoğu kez rutin taramada fark edilirler. Kadında adet düzensizliği, karında şişkinlik, karın ağrısı, idrar yolu şikâyetleri ve sindirim sistemine ait yakınmalar oluşturabilirler. Bu şikâyetler çoğu hastalık için ortak olduğundan kişiler bunu önemsemezler. Nadiren oluşan kistlerin patlamasıyla şiddetli ağrı ortaya çıkabilir. Kistlerin mesaneye baskı yapmasıyla sık idrara çıkma, bağırsaklara baskı yapmasıyla kabızlık, bazen iştahsızlık, kilo kaybı, hafif bulantı gibi yakınmalar ortaya çıkabilir. Bunların yanı sıra ilişki sırasında ağrı, karında ve kasıkta dolgunluk, karında ele gelen kitle hissi de oluşabilir. Tüm belirti ve bulgular kistin özelliğine ve büyüklüğüne bağlı olarak değişebilmektedir.

Yumurtalık Kistlerinin Çeşitleri Nelerdir?

Over kistleri iki ana gruba ayrılır:

Fonksiyonel kistler: Geçici olan basit kistlerdir.
Neoplastik kistler  : Kalıcı olma eğilimindeki yeni gelişen kistik oluşumlardır.

ı) Fonksiyonel (İşlevsel) Kistler: Bu kistler yukarıda anlatılan foliküllerin büyümesi veya sarı cismin gerilememesiyle oluşurlar. Doğurganlık çağındaki kadınlarda en sık görülen kistler bu gruptadır.

Folikül Kistleri: Adından da anlaşılabileceği gibi foliküllerin aşırı büyümesiyle oluşan kistlerdir. Genellikle 5 cm’den daha ufak çaptadırlar. Genel belirtileri bulunmaz ve birkaç adet döngüsünden sonra kendiliğinden kaybolabilirler. Fark edilen kistler de verilen doğum kontrol hapları yardımıyla kaybolurlar.

Corpus Luteum Kistleri: Genellikle ağrılı olan bu tür, sarı cisimciğin aşırı büyümesi ve içine kanama olmasıyla ortaya çıkar. Sarı cisim ortadan kalkmadığı için progesteron salgılanmaya devam eder. Bu durumda adet kanaması gecikebilir. Folikül kistlerinden daha büyük olan bu kistler 8-10 cm’lik boyutlara ulaşabilir hatta takip sırasında büyümeye devam edebilir. Bu kistlerde kendiliğinden veya doğum kontrol hapları yardımıyla küçülüp kaybolabilir ancak bu durum folikül kistlerinden daha uzun sürmektedir.

Endometrioma: Halk arasında “çikolata kisti” olarak bilinen bu kistler rahim iç duvarının over dokusunda ortaya çıkmasıyla karakterize olan ve endometriyozis olarak bilinen içi koyu kahverengi, eskimiş kanla dolu olan kistik bir oluşumdur.

Polikistik Over Hastalığı: Çok sayıda ve çok küçük boyutlarda olan kistlerin yumurtalık içinde bulunması durumudur. Bu durumun sebebi herhangi bir nedenle uzamış yumurtlama süresine bağlıdır. Her ay çatlaması gereken foliküllerin gelişimlerinin bir aşamada durması ve yumurtalıklarda kist halinde kalmasıyla oluşurlar. Bu durum sürekli tekrar ettiğinde yumurtalıkta çatlayamamış birçok kistik yapı görülür. Fonksiyonel kistler gurubu içinde olmasına rağmen son derece farklı bir klinik tablodur. Yumurtalık içinde belli bir büyüklüğe gelmiş folliküllerin sayısında artış olmakla birlikte bu folliküllerin hiçbirisi ilerleyerek olgun follikül haline gelemez. Bu nedenle yumurtlama nadiren gerçekleşir. Hormonal durum bozulmuştur. Adetler gecikmeli gerçkeleşir. Genellikle kilo artışı ve tüylenmede artış vardır. Yumurtlama hiç gerçekleşmediği için veya düzensiz olduğu için gebe kalmak oldukça güçtür. Tanıda FSH ve LH hormon dengesinin bozulması, ultrasonda 6-8 mm civarında çok sayıda follikülün görülmesi beklenir. İnsülin direnci açısından değerlendirilmesi için insülin ve kan şekeri tetkiklerinin istenmesi uygundur. Tedavi kişinin yaşına, şikayetlerinin ağırlığına, gebelik beklentisine göre planlanır. Örneğin; genç kızlarda ve gebelik düşünmeyen kişilerde doğum kontrol hapları tercih edilirken gebelik isteyenlerde yumurtlamayı uyaran ilaçların aşamalı olarak kullanılması uygundur. Yumurtalık uyarıcı ilaçlar kullanılırken, özellikle polikistik overlerin uyarılmaya karşı aşırı duyarlı olduğu, folliküllerin hepsinin birden aşırı gelişebileceği ve kistleşme olasılığının arttığı, hiperstimülasyon denilen ağır klinik tablonun (OHSS-Ovaryan hiperstimülasyon sendromu) gelişebileceği unutulmamalıdır.

Dermoid Kistleri: Yumurtlama işleviyle alakalı olmayan ve vücuttaki her dokudan bir parça içerebilecek olan teratom denilen kist türüdür.

Kistadenom: Yumurtalıkları dıştan saran tabakanın iyi seyirli tümöral oluşumudur.

ıı) Neoplastik kistler: Tamamen yeni oluşumlar şeklinde başlarlar. Kendiliklerinden geçme şansı yoktur. Çoğunluğu iyi huylu olmasına rağmen nadiren de olsa kötü huylu olabilirler. Bu nedenle yakından izlenmeleri gereklidir. İyi-kötü huylu ayırımı yaparken ultrasonografik değerlendirme ve bazı tümör belirteçlerinden (AFP-HCG-Ca 125-Ca 15.5-Ca 19.9) yararlanılır. Genellikle 5-6 cm ve üzerinde olanlara cerrahi müdahale (Laparoskopi veya Laparotomi) yapılır.

Yumurtalık Kisti Tanısı Nasıl Konulur?

Over kistlerinin tanısı genelde rutin muayeneler veya başka bir sebepten dolayı yapılan jinekolojik muayene ve ultrasonografiyle konulur.

Kistlerin iyi veya kötü olduklarının ayrımında ise genelde;

• Hastanın yaşı ( ileri yaşlar, menopoz sonrası, puberte öncesi kötü),
• Kitlenin büyüklüğü ve şekli (büyük ve düzensiz görünümdekiler kötü),
• Basit kist/solid kist ayrımı (basit kist iyi),
• Etrafa olan yapışıklığı (ne kadar yapışıksa o kadar kötü),
• Hassas olup olmamasına bakılır.

Yumurtalık Kisti Nasıl Tedavisi Edilir?

Eğer kist 10 cm’den büyükse, çevre dokuya yapışıksa, yüzeyi düzgün değilse, solid kısımlar içeriyorsa, iki yumurtalıkta birden kist varsa iyi huylu olma ihtimali bile olsa kötü gidişat gösterebilme potansiyelleri nedeniyle bu kistler ameliyatla çıkarılmalıdır. Kist 6 cm’den küçükse, muayene ile rahat hareket edebiliyorsa, sadece sıvıdan oluşuyorsa basit bir kist olma ihtimali çok daha yüksektir ve bir kaç ay takip edilebilir. Verilen tedavi sonrası kistte gerileme olmuyorsa ameliyat etmek gerekir. Kistler alındıktan sonra hastayı 6 aylık muayene ve ultrasonografi ile takip etmek uygundur. Bazı kötü huylu kistler yaptıkları invazyonlar nedeniyle tekrar edebilir. Ancak uygun bir cerrahi sınırla çıkarılmışsa ya da iyi huylu bir kistse nüks ihtimali azdır.